| Copyright © 2002/ 2005: Het Prieeltje Online. All rights reserved. Webdesign: Henri Thijs. Niets uit deze uitgave mag worden gekopieerd zonder uitdrukkelijke toestemming van de uitgever. 't (muzen-)Koeriertje, Het Oog van de Roos en Het Prieeltje Online zijn trademarks van Het Prieeltje v.z.w., Demerstraat 32 bus 7, 3290 Diest. (België). Tel. 013/33.55.16. Deze site kan best worden bekeken met en werd speciaal geconcipieerd voor de standaardschermresolutie van 800 x 600. |
Vorig jaar verscheen van de Amerikaanse dichter, vertaler en criticus Dana Gioia de
essaybundel "Disappearing Ink: Poetry at the End of Print Culture" (Graywolf Press). Het
titelessay is uitermate boeiend, ook voor de Nederlandse poëzieliefhebber. Hierin
beschouwt Gioia de veranderingen in de Amerikaanse poëzie als gevolg van de
introductie van de elektronische media. Hieronder volgt een samenvatting van het essay.
Het einde van de drukwerkcultuur
Gioia betoogt dat de elektronische media het drukwerk inmiddels hebben
verdrongen als belangrijkste communicatiemiddel. Uit een in 1999 gehouden
onderzoek blijkt dat de Amerikaanse jongeren per dag nog maar 44 minuten lezen
(inclusief huiswerk), hetgeen in schril contrast staat met de 5 uur en 48 minuten die
ze spenderen aan elektronische media. Ze zijn niet tegen lezen, maar ze
beschouwen het slechts als een van de vele manieren waarop informatie kan
worden vergaard. Hij noemt deze omslag van informatiepresentatie - van drukwerk
naar elektronica - een epistemologische transformatie. Geen enkele technologie die
wordt gebruikt om informatie te presenteren is echter neutraal, elk medium zal de
inhoud van een bericht beïnvloeden. Zo ook de elektronische media.
De opkomst van de populaire poëzie
Welke positie zal de dichter gaan innemen in een samenleving waarin steeds
minder gebruik zal worden gemaakt van het boek, men nog maar weinig tijd over
heeft voor serieuze cultuur en oppervlakkige kennis heeft van het verleden, waarin
geen overeenstemming meer wordt bereikt over de waarde van literatuur en
slechts nog een enkeling vertrouwen heeft in de poëzie? Elke serieuze poging om
de huidige positie van de poëzie vast te stellen dient volgens Gioia op een
onorthodoxe wijze te geschieden, aangezien de traditionele opvattingen over de
hedendaagse poëzie niet langer in staat zijn om de snelle veranderingen accuraat
weer te geven. Hij stelt zich de vraag: Wat is de meest opmerkelijke en invloedrijke
gebeurtenis in de Amerikaanse poëzie gedurende de afgelopen twintig jaar?
Volgens Gioia is dat zonder twijfel de onverwachte opkomst op grote schaal van
wat hij noemt de populaire poëzie - zijnde rap, cowboy poëzie en poetry slams.
Opmerkelijk noemt hij het feit dat deze nieuwe vormen van poëzie zijn ontstaan
zonder enige bijval van het gevestigde literaire establishment. En wat men ook
moge vinden van de literaire kwaliteiten, de opkomst van de populaire poëzie op
grote schaal onderstreept volgens hem de menselijke behoefte aan poëzie.
Alhoewel de massamedia en cultuurcritici ruimschoots aandacht besteden aan deze
nieuwe vormen van poëzie, merken ze de meest interessante poëtische aspecten
niet op. Deze aspecten behelzen niet de extravagantie van de kunstenaars of de
overwegend sociologisch getinte inhoud, maar de ongebruikelijke mix van radicale
vernieuwing en onorthodox traditionalisme in de structuur van het werk alsmede de
wijzen van uitvoering, overdracht en ontvangst.
Orale presentatie
Het meest significante kenmerk van de nieuwe populaire poëzie is dat het
hoofdzakelijk oraal wordt gepresenteerd. De dichter en het publiek communiceren
gewoonlijk zonder de bemiddeling van een tekst. Voor het eerst in de Amerikaanse
geschiedenis kan een dichter een nationaal publiek bereiken zonder gebruik te
maken van boeken, magazines, kranten, uitgevers, boekhandels en bibliotheken.
De populaire poëzie benut de mechaniek van de amusementswereld - cd's, radio,
theaters, cafés, festivals. Het orale karakter toont niet alleen aan hoe elektronische
media als televisie, radio en cd's de wijze van overdracht van literatuur hebben
beïnvloed, maar suggereert zelfs een door de elektronische media tot stand
gebrachte vormverandering van de literatuur zelf. Net als de Europese literatuur
veranderde toen het tweeëneenhalf duizend jaar geleden overging van orale naar
geschreven poëzie, zo heeft de populaire poëzie zichzelf getransformeerd op weg
van de drukwerk cultuur naar onze audiovisuele cultuur, waarin schrijven bestaat
maar niet langer het primaire middel is tot publiek dialoog. Lezers worden kijkers en
luisteraars en ze benaderen de nieuwe poëzie op een door televisie en radio
geconditioneerde wijze. Deze epistemologische verandering beïnvloedt de
betekenis, structuur en waarde van het literaire discours. Het transformeert de
identiteit van de auteur van schrijver naar entertainer, van onzichtbare schepper
van typografische taal naar een luid voordragende fysieke verschijning. De
Amerikaanse cultuur heeft een nieuw soort auteur voortgebracht: de bard met
versterker.
Vernieuwing vanuit de marges
Het volgende in het oog springend kenmerk is dat deze nieuwe vormen van poëzie
volledig zijn ontstaan buiten de academische wereld en initieel zijn ontwikkeld door
individuen die door de intellectuele gemeenschap werden gemarginaliseerd. Zo was
rap de schepping van Afrikaanse Amerikanen uit de Bronx en zag het fenomeen
poetry slam het licht in rokerige cafés. Nodeloos om te zeggen dat geen enkel
Amerikaans universitair schrijversprogramma zich heeft opgeworpen als aanstichter
van de nieuwe bewegingen, waarvan de stijlen, onderwerpen en opzet zo in
tegenspraak zijn met de aannames die ten grondslag liggen aan de standaard
literaire poëzie.
Renovatie
Het derde interessante kenmerk van de nieuwe populaire poëzie is dat het
overweldigend formeel is. Rijm en metrum zijn door de orale poëzie weer in ere
hersteld. Openlijke stilering onderscheidt haar van een gewoon gesprek. Vorm geeft
aan orale poëzie de status van kunst. Bovendien begrijpt orale poëzie maar al te
goed dat zij veel van haar kracht ontleent aan het feit dat het publiek precies op de
hoogte is van de regels die de artiest volgt. Populaire kunst voedt, plaagt, frustreert
en vervult de verwachtingen van haar publiek.
Winstgevende kunst
Het vierde en laatste kenmerk waarin de populaire poëzie zich onderscheidt van de
literaire poëzie behelst het feit dat zij een enorm en betalend publiek aantrekt. Daar
waar literaire poëzie subsidies nodig heeft om te overleven, heeft populaire poëzie
gewoonweg een marktaandeel. Rap, cowboy poëzie en poetry slams verschijnen
inmiddels met minstens dezelfde regelmaat op televisie en radio als literaire poëzie.
Natuurlijk zou een sceptisch criticus de populariteit van de nieuwe vormen van
poëzie kunnen afdoen met een degradatie van de smaak van het Amerikaanse
publiek, aangetast door de massamedia, onwetend van de grote literatuur,
geobsedeerd door nieuwigheid en niet genegen om zich mentaal bezig te houden
met serieuze poëzie. Zoals bijna alles dat behoort tot de massacultuur heeft ook de
populaire poëzie meer weg van entertainment dan van kunst. Al deze kritiek mag
dan wellicht waar zijn, maar waarom blijft dat luie publiek dan niet thuis om naar de
kabeltelevisie te kijken? Waarom blijken de nieuwe vormen van poëzie zo
aantrekkelijk en belangrijk voor veel mensen? Waarom reist men honderden
kilometers om poëziefestivals bij te wonen? Waarom kennen zoveel jongeren
rapsongs volledig uit het hoofd? We zien hier, ondanks de tekortkomingen van de
nieuwe populaire poëzie, op z'n minst iets geruststellends: een omvangrijk publiek
dat hongerig is naar dat wat poëzie te bieden heeft. Gioia wil Busta Rhymes en Jay-
Z niet de Wallace Stevens en T.S. Eliot van vandaag noemen, maar hij staat erop
dat hun nieuwe creatieve methoden en performance technieken evenals het
onthaal van het publiek een ander licht werpen op de wereld van de literaire poëzie
dan de conventionele referentiekaders.
De nieuwe literaire poëzie
De vier tendensen die zich zo overduidelijk manifesteren in rap, cowboy poëzie en
poetry slams - de orale voordracht, een niet-academische oorsprong, de renovatie
van auditieve verstechnieken en de grote populariteit - doen zich ook voor in de
gevestigde literaire wereld, maar dan minder openlijk. Literaire poëzie is nog niet
beïnvloed door de populaire poëzie - alhoewel dat begint te gebeuren bij jonge
dichters - maar verandert op vergelijkbare wijze. Het meest in het oog springende
verschil tussen literaire en populaire poëzie is dat de ene wordt geschreven en de
andere voornamelijk oraal wordt beleden. Maar niemand kan ontkennen dat ook de
literaire poëzie tegenwoordig fors leunt op voordrachten teneinde een (lezers)
publiek te trekken. Poëzievoordrachten zijn niet nieuw. Edgar Allan Poe en Dylan
Thomas toerden al door Amerika om hun werk voor te lezen. Met de opkomst van de
Beats, de eerste generatie die opgroeide in de wereld van radio en film, kreeg de
poëzievoordracht verder gestalte. Geleidelijk aan breidde de rol van de
poëzievoordracht zich uit van aanvulling op het drukwerk tot het voornaamste
middel om het literaire publiek kennis te laten maken met nieuwe poëzie. Een
dichter dient ook heden ten dage nog altijd bundels te publiceren. Dat blijft een
noodzakelijke voorwaarde voor zichtbaarheid en geloofwaardigheid in de literaire
cultuur. Maar geen enkele dichtbundel, hoe groots ook, kan er nog langer op
vertrouwen dat zij zonder begeleidende orale presentatie een publiek zal trekken.
Deze situatie betekent dat ook in de literaire cultuur een verschuiving heeft
plaatsgevonden van de gedrukte pagina naar het gesproken woord en reflecteert
de invloed van de elektronische media op zelfs de meest geschoolde lezers. Toen
gevestigde dichters als Wallace Stevens, Robinson Jeffers en Marianne Moore op
latere leeftijd voordrachten gingen houden, had dat weinig tot geen effect meer op
hun schrijven. Hun stijlen en esthetica waren reeds gevormd. Nu het gesproken
woord voor de dichter de meest frequente en constante band met zijn of haar
publiek is geworden, begint het een diepgaande invloed op het werk zelf uit te
oefenen.
Vier typen van literaire poëzie
Het Amerikaanse literaire poëtische veld wijzigt zich momenteel radicaal als gevolg
van de culturele veranderingen. Wat ooit een eenduidige onderneming was,
namelijk grote literaire poëzie, is uiteen aan het vallen in minstens vier verschillende
literaire vormen, telkens gebaseerd op een andere relatie tussen gesproken en
typografische taal. De meest extreme reactie op de nieuwe oraliteit is performance
poetry. Performance poetry laat poëtische technieken samensmelten met vormen
van drama en entertainment, met name stand-up comedy en improvisatietheater.
Het exploreert de fysieke aanwezigheid van de artiest. De tekst geldt slechts als
een van de elementen van de artistieke totaliteit. Het tweede nieuwe type poëzie is
orale poëzie. Of zij zich nu baseert op een geschreven tekst of quasi
geïmproviseerd is, dit type lijkt meer op muziek dan op schrijven aangezien haar
primaire medium sonisch van aard is. De orale poëzie verschilt van performance
poetry in het feit dat zij geen gebruik maakt van de fysieke aanwezigheid van de
artiest of de voordrachtsruimte. Rap en cowboy poëzie hebben de weg bereid voor
deze vorm van poëzie, die door literaire dichters ook wel 'Spoken Word' poëzie
wordt genoemd. De derde nieuwe poëzievorm is audiovisueel van aard. Voor deze
vorm is (nog) geen nieuwe naam gevonden, daar zij het meest overeenkomt met de
traditionele idee van de poëzie. Zij concentreert zich op gedichten die zowel
gelezen als aangehoord kunnen worden. Tot slot is er visuele poëzie, die primair
berust op typografie, zoals bijvoorbeeld de concrete poëzie. Met de teruggang van
de drukwerkcultuur is ook de machinerie in verval geraakt die er zorg voor droeg
dat de dichter een publiek kon bereiken - recensies, serieuze (meestal
academische) literaire kritiek, bloemlezingen en algemene journalistiek.
Tegenwoordig neemt de moderne poëzie nog slechts een marginale plaats in aan
de universiteiten. Bovendien is het academische commentaar op poëzie voor het
gewone publiek nauwelijks begrijpbaar. Daarnaast zijn de tijdschriften waarin nog
recensies verschijnen over het algemeen duur en moeilijk verkrijgbaar. En deze
recensies worden in toenemende mate gekarakteriseerd door een nietszeggende,
onkritische houding van de recensent. Dit alles heeft ook tot gevolg dat het steeds
moeilijker wordt om het poëtische veld te overzien. Poëzie verwordt meer en meer
tot een regionale, zelfs lokale aangelegenheid. De orale voordracht heeft niet de
plaats ingenomen van het gedrukte medium, maar dient bij gebrek aan andere
publieke steun inmiddels wel als voornaamste toegang tot het werk van een dichter.
Opkomst van een nieuwe kunstenaarsgroep
Zo op het eerste gezicht lijkt de populaire poëzie ook in haar niet-academische
oorsprong significant te verschillen van de literaire poëzie. Dat is echter schijn. De
rol die de universiteiten tientallen jaren lang hebben gespeeld binnen het veld der
moderne poëzie is tanende, al zal zij zeker niet verdwijnen. Dit kan het beste
worden aangetoond met een opsomming van enkele belangrijke recente
ontwikkelingen: de forse toename van het aantal onafhankelijke literaire non-profit
uitgeverijen waaronder Graywolf, Copper Canyon, Curbstone en Story Line; de
groei van niet-academische literaire instellingen waaronder Poets & Writers, Poets
House, Poetry Society of America en The Academy of American Poets; de opkomst
van elektronische tijdschriften als Poetry Daily, Contemporary Poetry Review en
Eratosphere; de ontwikkeling van desktop publishing waardoor bundels en
magazines zonder academische steun op goedkope wijze kunnen worden
uitgebracht; en de transformatie van boekwinkels, bibliotheken, galerieën en musea
tot trefpunten van literaire educatie en voordracht. De talloze academische
schrijversprogramma's hebben de afgelopen decennia tienduizenden
afgestudeerden opgeleverd, waarvan slechts een fractie in het onderwijs tewerk
kon worden gesteld. De overigen vormen een aanzienlijke nieuwe
kunstenaarsgroep buiten de academische wereld om, die voor een belangrijk deel
verantwoordelijk zijn voor de hierboven opgesomde niet-academische
ontwikkelingen. De culturele consequenties van deze economische en
demografische verschuiving raakt de Amerikaanse poëzie in al haar aspecten.
De auditieve avant-garde en de populariteit
Ook de derde tendens in de populaire poëzie - de renovatie van auditieve vormen
(waaronder rijm en metrum) - zijn inmiddels waarneembaar in de literaire poëzie.
Een voorbeeld hiervan is de jonge groep dichters bekend onder de naam 'New
Formalists'. De nieuwe formalisten, de 'Spoken Word' artiesten, slam dichters en
rappers vormen tezamen een auditieve avant-garde. Zij hebben allen een
empirische interesse gemeen in de auditieve verstechnieken die lange tijd door de
gevestigde literaire orde tot taboe zijn bestempeld. Tot slot de kwestie van de
populariteit. Vijftig jaar lang werd de literaire poëzie als stervende gezien, een
kunstvorm waarvoor nauwelijks nog een publiek bestond buiten een kleine kring
academici. Een scherpzinnig criticus zou evenwel kunnen beweren dat de nieuwe
orale cultuur het pad reeds heeft geëffend voor een wedergeboorte. Of het in dat
geval een massapubliek zal betreffen, moet de toekomst uitwijzen. Voorlopig heeft
de massa wel haar weg naar de nieuwe populaire poëzie gevonden. De opkomst
van de elektronische media zou wel eens uitermate heilzaam kunnen blijken te zijn
voor de poëzie. De nieuwe technologie heeft de hedendaagse sensibiliteit
opgeschoven in de richting van geluid en oraliteit. De relatie tussen drukwerk en het
gesproken woord staat zo langzamerhand waarschijnlijk dichter bij die in
Shakespeare's tijd dan in de eeuw van Eliot - alles bij elkaar geen slechte situatie
voor een dichter. Voor de eerste keer sinds meer dan honderd jaar doet zich de
mogelijkheid voor om de literaire poëzie aan een niet-academisch publiek te binden.
Ook kan de poëtische esthetica nu worden uitgebreid tot een combinatie van het
orale plezier en de rijkdom van het drukwerk, een esthetica die vorm en vertelkunst
omarmt zonder de experimentele erfenis van het modernisme af te wijzen en dat de
onderlinge afhankelijkheid van hoge en populaire cultuur erkent. Serieuze kunst
heeft geen groot publiek nodig om te floreren, louter een levendig, divers en
geëngageerd publiek. Zo lang het mensdom wordt geconfronteerd met zijn
sterfelijkheid en taal gebruikt om zijn bestaan te beschrijven, zal de poëzie één van
zijn essentiële spirituele bronnen blijven. Poëzie is een kunst die voorafging aan het
schrijven en zij zal de televisie en videogames overleven. Hoe? Voornamelijk door
zichzelf te zijn - beknopt, onmiddellijk, op het gevoel werkend, gemakkelijk te
onthouden en muzikaal - kwaliteiten die alle worden geprezen in de nieuwe orale
cultuur en ook de traditionele deugden van het hart zijn. De poëzie zal veranderen
op wijzen die haar dichter bij Shakespeare, Marlowe en Milton zal brengen (die
wisten hoe rijke complexe poëzie van de pagina kan worden 'gehaald' zonder ook
maar iets van haar kracht te verliezen) dan bij de typografische tradities van het
modernisme. Het probleem zal niet het vinden van een publiek zijn. De uitdaging ligt
in goed schrijven, zo goed dat het een publiek verdient. En zelfs al zijn er dan
minder lezers, de mensen zullen luisteren.
Disappearing Ink: Poetry at the End of Print Culture door Dana Gioia (Graywolf Press,
Minnesota, 2004)
Copyright Nederlandse vertaling © A.T. van 't Hof 2005
Bron: 1Hundred1 weblog van A.T. van ’t Hof
(geplaatst op 24-07-2005)
terug naar boven
essaybundel "Disappearing Ink: Poetry at the End of Print Culture" (Graywolf Press). Het
titelessay is uitermate boeiend, ook voor de Nederlandse poëzieliefhebber. Hierin
beschouwt Gioia de veranderingen in de Amerikaanse poëzie als gevolg van de
introductie van de elektronische media. Hieronder volgt een samenvatting van het essay.
Het einde van de drukwerkcultuur
Gioia betoogt dat de elektronische media het drukwerk inmiddels hebben
verdrongen als belangrijkste communicatiemiddel. Uit een in 1999 gehouden
onderzoek blijkt dat de Amerikaanse jongeren per dag nog maar 44 minuten lezen
(inclusief huiswerk), hetgeen in schril contrast staat met de 5 uur en 48 minuten die
ze spenderen aan elektronische media. Ze zijn niet tegen lezen, maar ze
beschouwen het slechts als een van de vele manieren waarop informatie kan
worden vergaard. Hij noemt deze omslag van informatiepresentatie - van drukwerk
naar elektronica - een epistemologische transformatie. Geen enkele technologie die
wordt gebruikt om informatie te presenteren is echter neutraal, elk medium zal de
inhoud van een bericht beïnvloeden. Zo ook de elektronische media.
De opkomst van de populaire poëzie
Welke positie zal de dichter gaan innemen in een samenleving waarin steeds
minder gebruik zal worden gemaakt van het boek, men nog maar weinig tijd over
heeft voor serieuze cultuur en oppervlakkige kennis heeft van het verleden, waarin
geen overeenstemming meer wordt bereikt over de waarde van literatuur en
slechts nog een enkeling vertrouwen heeft in de poëzie? Elke serieuze poging om
de huidige positie van de poëzie vast te stellen dient volgens Gioia op een
onorthodoxe wijze te geschieden, aangezien de traditionele opvattingen over de
hedendaagse poëzie niet langer in staat zijn om de snelle veranderingen accuraat
weer te geven. Hij stelt zich de vraag: Wat is de meest opmerkelijke en invloedrijke
gebeurtenis in de Amerikaanse poëzie gedurende de afgelopen twintig jaar?
Volgens Gioia is dat zonder twijfel de onverwachte opkomst op grote schaal van
wat hij noemt de populaire poëzie - zijnde rap, cowboy poëzie en poetry slams.
Opmerkelijk noemt hij het feit dat deze nieuwe vormen van poëzie zijn ontstaan
zonder enige bijval van het gevestigde literaire establishment. En wat men ook
moge vinden van de literaire kwaliteiten, de opkomst van de populaire poëzie op
grote schaal onderstreept volgens hem de menselijke behoefte aan poëzie.
Alhoewel de massamedia en cultuurcritici ruimschoots aandacht besteden aan deze
nieuwe vormen van poëzie, merken ze de meest interessante poëtische aspecten
niet op. Deze aspecten behelzen niet de extravagantie van de kunstenaars of de
overwegend sociologisch getinte inhoud, maar de ongebruikelijke mix van radicale
vernieuwing en onorthodox traditionalisme in de structuur van het werk alsmede de
wijzen van uitvoering, overdracht en ontvangst.
Orale presentatie
Het meest significante kenmerk van de nieuwe populaire poëzie is dat het
hoofdzakelijk oraal wordt gepresenteerd. De dichter en het publiek communiceren
gewoonlijk zonder de bemiddeling van een tekst. Voor het eerst in de Amerikaanse
geschiedenis kan een dichter een nationaal publiek bereiken zonder gebruik te
maken van boeken, magazines, kranten, uitgevers, boekhandels en bibliotheken.
De populaire poëzie benut de mechaniek van de amusementswereld - cd's, radio,
theaters, cafés, festivals. Het orale karakter toont niet alleen aan hoe elektronische
media als televisie, radio en cd's de wijze van overdracht van literatuur hebben
beïnvloed, maar suggereert zelfs een door de elektronische media tot stand
gebrachte vormverandering van de literatuur zelf. Net als de Europese literatuur
veranderde toen het tweeëneenhalf duizend jaar geleden overging van orale naar
geschreven poëzie, zo heeft de populaire poëzie zichzelf getransformeerd op weg
van de drukwerk cultuur naar onze audiovisuele cultuur, waarin schrijven bestaat
maar niet langer het primaire middel is tot publiek dialoog. Lezers worden kijkers en
luisteraars en ze benaderen de nieuwe poëzie op een door televisie en radio
geconditioneerde wijze. Deze epistemologische verandering beïnvloedt de
betekenis, structuur en waarde van het literaire discours. Het transformeert de
identiteit van de auteur van schrijver naar entertainer, van onzichtbare schepper
van typografische taal naar een luid voordragende fysieke verschijning. De
Amerikaanse cultuur heeft een nieuw soort auteur voortgebracht: de bard met
versterker.
Vernieuwing vanuit de marges
Het volgende in het oog springend kenmerk is dat deze nieuwe vormen van poëzie
volledig zijn ontstaan buiten de academische wereld en initieel zijn ontwikkeld door
individuen die door de intellectuele gemeenschap werden gemarginaliseerd. Zo was
rap de schepping van Afrikaanse Amerikanen uit de Bronx en zag het fenomeen
poetry slam het licht in rokerige cafés. Nodeloos om te zeggen dat geen enkel
Amerikaans universitair schrijversprogramma zich heeft opgeworpen als aanstichter
van de nieuwe bewegingen, waarvan de stijlen, onderwerpen en opzet zo in
tegenspraak zijn met de aannames die ten grondslag liggen aan de standaard
literaire poëzie.
Renovatie
Het derde interessante kenmerk van de nieuwe populaire poëzie is dat het
overweldigend formeel is. Rijm en metrum zijn door de orale poëzie weer in ere
hersteld. Openlijke stilering onderscheidt haar van een gewoon gesprek. Vorm geeft
aan orale poëzie de status van kunst. Bovendien begrijpt orale poëzie maar al te
goed dat zij veel van haar kracht ontleent aan het feit dat het publiek precies op de
hoogte is van de regels die de artiest volgt. Populaire kunst voedt, plaagt, frustreert
en vervult de verwachtingen van haar publiek.
Winstgevende kunst
Het vierde en laatste kenmerk waarin de populaire poëzie zich onderscheidt van de
literaire poëzie behelst het feit dat zij een enorm en betalend publiek aantrekt. Daar
waar literaire poëzie subsidies nodig heeft om te overleven, heeft populaire poëzie
gewoonweg een marktaandeel. Rap, cowboy poëzie en poetry slams verschijnen
inmiddels met minstens dezelfde regelmaat op televisie en radio als literaire poëzie.
Natuurlijk zou een sceptisch criticus de populariteit van de nieuwe vormen van
poëzie kunnen afdoen met een degradatie van de smaak van het Amerikaanse
publiek, aangetast door de massamedia, onwetend van de grote literatuur,
geobsedeerd door nieuwigheid en niet genegen om zich mentaal bezig te houden
met serieuze poëzie. Zoals bijna alles dat behoort tot de massacultuur heeft ook de
populaire poëzie meer weg van entertainment dan van kunst. Al deze kritiek mag
dan wellicht waar zijn, maar waarom blijft dat luie publiek dan niet thuis om naar de
kabeltelevisie te kijken? Waarom blijken de nieuwe vormen van poëzie zo
aantrekkelijk en belangrijk voor veel mensen? Waarom reist men honderden
kilometers om poëziefestivals bij te wonen? Waarom kennen zoveel jongeren
rapsongs volledig uit het hoofd? We zien hier, ondanks de tekortkomingen van de
nieuwe populaire poëzie, op z'n minst iets geruststellends: een omvangrijk publiek
dat hongerig is naar dat wat poëzie te bieden heeft. Gioia wil Busta Rhymes en Jay-
Z niet de Wallace Stevens en T.S. Eliot van vandaag noemen, maar hij staat erop
dat hun nieuwe creatieve methoden en performance technieken evenals het
onthaal van het publiek een ander licht werpen op de wereld van de literaire poëzie
dan de conventionele referentiekaders.
De nieuwe literaire poëzie
De vier tendensen die zich zo overduidelijk manifesteren in rap, cowboy poëzie en
poetry slams - de orale voordracht, een niet-academische oorsprong, de renovatie
van auditieve verstechnieken en de grote populariteit - doen zich ook voor in de
gevestigde literaire wereld, maar dan minder openlijk. Literaire poëzie is nog niet
beïnvloed door de populaire poëzie - alhoewel dat begint te gebeuren bij jonge
dichters - maar verandert op vergelijkbare wijze. Het meest in het oog springende
verschil tussen literaire en populaire poëzie is dat de ene wordt geschreven en de
andere voornamelijk oraal wordt beleden. Maar niemand kan ontkennen dat ook de
literaire poëzie tegenwoordig fors leunt op voordrachten teneinde een (lezers)
publiek te trekken. Poëzievoordrachten zijn niet nieuw. Edgar Allan Poe en Dylan
Thomas toerden al door Amerika om hun werk voor te lezen. Met de opkomst van de
Beats, de eerste generatie die opgroeide in de wereld van radio en film, kreeg de
poëzievoordracht verder gestalte. Geleidelijk aan breidde de rol van de
poëzievoordracht zich uit van aanvulling op het drukwerk tot het voornaamste
middel om het literaire publiek kennis te laten maken met nieuwe poëzie. Een
dichter dient ook heden ten dage nog altijd bundels te publiceren. Dat blijft een
noodzakelijke voorwaarde voor zichtbaarheid en geloofwaardigheid in de literaire
cultuur. Maar geen enkele dichtbundel, hoe groots ook, kan er nog langer op
vertrouwen dat zij zonder begeleidende orale presentatie een publiek zal trekken.
Deze situatie betekent dat ook in de literaire cultuur een verschuiving heeft
plaatsgevonden van de gedrukte pagina naar het gesproken woord en reflecteert
de invloed van de elektronische media op zelfs de meest geschoolde lezers. Toen
gevestigde dichters als Wallace Stevens, Robinson Jeffers en Marianne Moore op
latere leeftijd voordrachten gingen houden, had dat weinig tot geen effect meer op
hun schrijven. Hun stijlen en esthetica waren reeds gevormd. Nu het gesproken
woord voor de dichter de meest frequente en constante band met zijn of haar
publiek is geworden, begint het een diepgaande invloed op het werk zelf uit te
oefenen.
Vier typen van literaire poëzie
Het Amerikaanse literaire poëtische veld wijzigt zich momenteel radicaal als gevolg
van de culturele veranderingen. Wat ooit een eenduidige onderneming was,
namelijk grote literaire poëzie, is uiteen aan het vallen in minstens vier verschillende
literaire vormen, telkens gebaseerd op een andere relatie tussen gesproken en
typografische taal. De meest extreme reactie op de nieuwe oraliteit is performance
poetry. Performance poetry laat poëtische technieken samensmelten met vormen
van drama en entertainment, met name stand-up comedy en improvisatietheater.
Het exploreert de fysieke aanwezigheid van de artiest. De tekst geldt slechts als
een van de elementen van de artistieke totaliteit. Het tweede nieuwe type poëzie is
orale poëzie. Of zij zich nu baseert op een geschreven tekst of quasi
geïmproviseerd is, dit type lijkt meer op muziek dan op schrijven aangezien haar
primaire medium sonisch van aard is. De orale poëzie verschilt van performance
poetry in het feit dat zij geen gebruik maakt van de fysieke aanwezigheid van de
artiest of de voordrachtsruimte. Rap en cowboy poëzie hebben de weg bereid voor
deze vorm van poëzie, die door literaire dichters ook wel 'Spoken Word' poëzie
wordt genoemd. De derde nieuwe poëzievorm is audiovisueel van aard. Voor deze
vorm is (nog) geen nieuwe naam gevonden, daar zij het meest overeenkomt met de
traditionele idee van de poëzie. Zij concentreert zich op gedichten die zowel
gelezen als aangehoord kunnen worden. Tot slot is er visuele poëzie, die primair
berust op typografie, zoals bijvoorbeeld de concrete poëzie. Met de teruggang van
de drukwerkcultuur is ook de machinerie in verval geraakt die er zorg voor droeg
dat de dichter een publiek kon bereiken - recensies, serieuze (meestal
academische) literaire kritiek, bloemlezingen en algemene journalistiek.
Tegenwoordig neemt de moderne poëzie nog slechts een marginale plaats in aan
de universiteiten. Bovendien is het academische commentaar op poëzie voor het
gewone publiek nauwelijks begrijpbaar. Daarnaast zijn de tijdschriften waarin nog
recensies verschijnen over het algemeen duur en moeilijk verkrijgbaar. En deze
recensies worden in toenemende mate gekarakteriseerd door een nietszeggende,
onkritische houding van de recensent. Dit alles heeft ook tot gevolg dat het steeds
moeilijker wordt om het poëtische veld te overzien. Poëzie verwordt meer en meer
tot een regionale, zelfs lokale aangelegenheid. De orale voordracht heeft niet de
plaats ingenomen van het gedrukte medium, maar dient bij gebrek aan andere
publieke steun inmiddels wel als voornaamste toegang tot het werk van een dichter.
Opkomst van een nieuwe kunstenaarsgroep
Zo op het eerste gezicht lijkt de populaire poëzie ook in haar niet-academische
oorsprong significant te verschillen van de literaire poëzie. Dat is echter schijn. De
rol die de universiteiten tientallen jaren lang hebben gespeeld binnen het veld der
moderne poëzie is tanende, al zal zij zeker niet verdwijnen. Dit kan het beste
worden aangetoond met een opsomming van enkele belangrijke recente
ontwikkelingen: de forse toename van het aantal onafhankelijke literaire non-profit
uitgeverijen waaronder Graywolf, Copper Canyon, Curbstone en Story Line; de
groei van niet-academische literaire instellingen waaronder Poets & Writers, Poets
House, Poetry Society of America en The Academy of American Poets; de opkomst
van elektronische tijdschriften als Poetry Daily, Contemporary Poetry Review en
Eratosphere; de ontwikkeling van desktop publishing waardoor bundels en
magazines zonder academische steun op goedkope wijze kunnen worden
uitgebracht; en de transformatie van boekwinkels, bibliotheken, galerieën en musea
tot trefpunten van literaire educatie en voordracht. De talloze academische
schrijversprogramma's hebben de afgelopen decennia tienduizenden
afgestudeerden opgeleverd, waarvan slechts een fractie in het onderwijs tewerk
kon worden gesteld. De overigen vormen een aanzienlijke nieuwe
kunstenaarsgroep buiten de academische wereld om, die voor een belangrijk deel
verantwoordelijk zijn voor de hierboven opgesomde niet-academische
ontwikkelingen. De culturele consequenties van deze economische en
demografische verschuiving raakt de Amerikaanse poëzie in al haar aspecten.
De auditieve avant-garde en de populariteit
Ook de derde tendens in de populaire poëzie - de renovatie van auditieve vormen
(waaronder rijm en metrum) - zijn inmiddels waarneembaar in de literaire poëzie.
Een voorbeeld hiervan is de jonge groep dichters bekend onder de naam 'New
Formalists'. De nieuwe formalisten, de 'Spoken Word' artiesten, slam dichters en
rappers vormen tezamen een auditieve avant-garde. Zij hebben allen een
empirische interesse gemeen in de auditieve verstechnieken die lange tijd door de
gevestigde literaire orde tot taboe zijn bestempeld. Tot slot de kwestie van de
populariteit. Vijftig jaar lang werd de literaire poëzie als stervende gezien, een
kunstvorm waarvoor nauwelijks nog een publiek bestond buiten een kleine kring
academici. Een scherpzinnig criticus zou evenwel kunnen beweren dat de nieuwe
orale cultuur het pad reeds heeft geëffend voor een wedergeboorte. Of het in dat
geval een massapubliek zal betreffen, moet de toekomst uitwijzen. Voorlopig heeft
de massa wel haar weg naar de nieuwe populaire poëzie gevonden. De opkomst
van de elektronische media zou wel eens uitermate heilzaam kunnen blijken te zijn
voor de poëzie. De nieuwe technologie heeft de hedendaagse sensibiliteit
opgeschoven in de richting van geluid en oraliteit. De relatie tussen drukwerk en het
gesproken woord staat zo langzamerhand waarschijnlijk dichter bij die in
Shakespeare's tijd dan in de eeuw van Eliot - alles bij elkaar geen slechte situatie
voor een dichter. Voor de eerste keer sinds meer dan honderd jaar doet zich de
mogelijkheid voor om de literaire poëzie aan een niet-academisch publiek te binden.
Ook kan de poëtische esthetica nu worden uitgebreid tot een combinatie van het
orale plezier en de rijkdom van het drukwerk, een esthetica die vorm en vertelkunst
omarmt zonder de experimentele erfenis van het modernisme af te wijzen en dat de
onderlinge afhankelijkheid van hoge en populaire cultuur erkent. Serieuze kunst
heeft geen groot publiek nodig om te floreren, louter een levendig, divers en
geëngageerd publiek. Zo lang het mensdom wordt geconfronteerd met zijn
sterfelijkheid en taal gebruikt om zijn bestaan te beschrijven, zal de poëzie één van
zijn essentiële spirituele bronnen blijven. Poëzie is een kunst die voorafging aan het
schrijven en zij zal de televisie en videogames overleven. Hoe? Voornamelijk door
zichzelf te zijn - beknopt, onmiddellijk, op het gevoel werkend, gemakkelijk te
onthouden en muzikaal - kwaliteiten die alle worden geprezen in de nieuwe orale
cultuur en ook de traditionele deugden van het hart zijn. De poëzie zal veranderen
op wijzen die haar dichter bij Shakespeare, Marlowe en Milton zal brengen (die
wisten hoe rijke complexe poëzie van de pagina kan worden 'gehaald' zonder ook
maar iets van haar kracht te verliezen) dan bij de typografische tradities van het
modernisme. Het probleem zal niet het vinden van een publiek zijn. De uitdaging ligt
in goed schrijven, zo goed dat het een publiek verdient. En zelfs al zijn er dan
minder lezers, de mensen zullen luisteren.
Disappearing Ink: Poetry at the End of Print Culture door Dana Gioia (Graywolf Press,
Minnesota, 2004)
Copyright Nederlandse vertaling © A.T. van 't Hof 2005
Bron: 1Hundred1 weblog van A.T. van ’t Hof
(geplaatst op 24-07-2005)
terug naar boven
 | |  | |  | |  | |  | |  |
| Verdwijnende inkt - poëzie aan het einde van de drukwerkcultuur door Dana GIOIA vertaling: A.T.van 't Hof |
| (© www.danagioia.net) |
